Οι φορεσιές

 

katas

 

 

 

 

 

 

(Η καταγραφή έχει γίνει από τον Άγγελο Νικολαΐδη)

Ενδυματολογικά οι Γκαγκαβούζηδες διαφέρουν από τους υπόλοιπους κατοίκους του Έβρου. Οι αρχές του 20ου αιώνα τους βρίσκει με μια αστικοποιημένου τύπου φορεσιά.

Στο συνοικισμό Οινόη, μετά από ενδελεχή έρευνα την τελευταία δεκαπενταετία, εντοπίστηκε πληθώρα φορεσιών τόσο των ανδρών όσο και των γυναικών. Η πλειονότητα αυτών χρονολογείται στα τέλη του 19ου αιώνα. Φορεσιές κατασκευασμένες από τους πρόσφυγες Γκαγκαβούζηδες στην Ανατολική Θράκη αλλά και νεότερες. Φορεσιές που αποτελούν έργα τέχνης όσον αφορά στην σύνθεση των υφασμάτων, στα κεντήματα και τα λοιπά στολίδια. Οι απόγονοι των προσφύγων αυτών χρησιμοποιούσαν την τεχνική αυτή στην κατασκευή των ενδυμάτων μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του ΄80 και τα βρίσκουμε φορεμένα μέχρι και σήμερα, από ηλικιωμένους που δεν υιοθέτησαν την λεγόμενη «ευρωπαϊκή μόδα».

Οι φορεσιές αυτές χωρίζονται σε κατηγορίες που έχουν να κάνουν με την ηλικία, αλλά και την χρηστικότητά τους. Έτσι έχουμε ρούχα γιορτινά, καθημερινά, πένθιμα κτλ. Ας προσπαθήσουμε να κάνουμε κάποιους διαχωρισμούς που θα μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε τα μέρη της κάθε φορεσιάς.

Α) ΑΝΔΡΙΚΗ ΦΟΡΕΣΙΑ

ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Η καθημερινή φορεσιά χρησιμοποιούνταν για όλες τις ώρες της ημέρας στις δουλειές και στην αγορά. Ανάλογα βέβαια με την εργασία είχαμε και κάποια ειδικά κομμάτια.

  • ΠΟΥΤΟΥΡ ή ΤΣΑΚΣΙΡ: Ήταν το παντελόνι σε βαμβακερό το καλοκαίρι ή μάλλινο υφαντό πανί σαγιάκι για το χειμώνα. Τα χρώματα του ήταν μαύρα ή καφέ και είχαν κάποιες φορές διακοσμητικά σιρίτια – γαϊτάνια στον ποδόγυρο, αλλά και σε άλλα σημεία όπως στις τσέπες. Ήταν φαρδιά στη μέση και στο καβάλο και έσφιγγαν με τη βοήθεια ενός κορδονιού.
  • ΣΑΡΓΚΙ ή ΜΠΓΙΑΛΙΑ: Ήταν τα μάλλινα υφαντά πανιά, τα οποία έδεναν με τριχιές στις γάμπες και τα φορούσαν με γουρουνοτσάρουχα  τα ΤΣΑΡΙΚ. Η χρησιμότητά τους ήταν κυρίως για την προφύλαξη από φυτά και ερπετά του αγρού το καλοκαίρι, αλλά και από τις λάσπες του χειμώνα.
  • ΠΟΥΚΑΜΙΣΟ ή ΓΚΙΟΛΜΕΚ: Το καθημερινό πουκάμισο πάντα με μακρύ μανίκι είχε σκούρο χρώμα τον χειμώνα και λευκό το καλοκαίρι και ήταν πάντα βαμβακερό. Σπανίως, στα λευκά πουκάμισα υπήρχε κεντημένος διάκοσμος ή δαντελίτσα.
  • ΦΕΡΜΕΛΕΚ: Έτσι έλεγαν το αντρικό γιλέκο και αποτελούσε  πάντα ένα κομμάτι της φορεσιάς, το οποίο ήταν βαμβακερό το καλοκαίρι και μάλλινο τον χειμώνα. Τα χρώματά του είχαν να κάνουν με την ηλικία, όπως το μαύρο και το καφέ για τους ηλικιωμένους και κοκκινόχρωμα ή μπλε για τους νεότερους.
  • ΑΝΤΕΡΙ: Το φθινόπωρο και το χειμώνα κάτω από το «φερμελέκ» φορούσαν ένα μακρυμάνικο γιλέκο(σακάκι) από το ίδιο πανί με το φερμελέκ που το έλεγαν αντερί.
  • ΣΑΡΙΚ: Ήταν το κάλυμμα της κεφαλής, υφαντό σαν το ζωνάρι, μόνο σε μαύρο χρώμα για το χειμώνα. Το λευκό αντίστοιχο κεφαλοδέσιμο για το καλοκαίρι δεν ήταν σαρίκι αλλά ένα τετράγωνο λεπτό υφαντό πανί που το έλεγαν ΤΑΡΤΜΑ.
  • ΠΕΣΚΙΡ: Ήταν η ποδιά που χρησιμοποιούσαν οι άνδρες στα ζώα αλλά και σε άλλες δουλειές του αγρού και ήταν υφαντή, συνήθως μονόχρωμη και σε σκούρα χρώματα. Το μήκος της ξεκινούσε από το γόνατο και έφθανε έως και τους αστραγάλους ανάλογα με την χρησιμότητά της.
  • ΚΟΥΣΙΑΚ: Ήταν το ζωνάρι σε εκρού χρώμα για τις αγροτικές δουλειές και κοκκινωπό για όλες τις άλλες ώρες.

ΓΙΟΡΤΙΝΗ

Η γιορτινή φορεσιά ήταν παρόμοια με την καθημερινή, μόνο που εδώ υπήρχε περισσότερη δουλειά και στο ποτούρι αλλά και στο φερμελέκ και το αντερί σε ότι αφορά τον διάκοσμο.Το πουκάμισο ήταν πάντα λευκό και συνήθως μεταξωτό.

  • Τα ΤΣΟΥΡΑΠΙΑ αντικαθιστούσαν τα ΣΑΡΓΚΙ και ήταν μαύρα με διάφορα πολύχρωμα σχέδια.
  • Το ΚΑΛΠΑΚ αντικαθιστούσε το ΣΑΡΙΚ και ήταν γούνινο καπέλο με τη μορφή δίκοχου.
  • Το ΚΟΥΣΙΑΚ ήταν κόκκινο με διάφορα σχέδια και με ιδιαίτερο δίπλωμα σχημάτιζε αυλάκια τα οποία είχαν τη χρήση της τσέπης.

Οι νεαροί προσέθεταν και τον ΤΣΕΒΡΕ δεμένο στο λαιμό ο οποίος ήταν μεταξωτός και χρυσοκέντητος. Να σημειωθεί οτι με μετάξι ήταν και όλα τα πάνω μέρη στη γαμπριάτικη φορεσιά.

B) ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΦΟΡΕΣΙΑ

ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Η γυναικεία φορεσιά είναι σαφώς πιο εμπλουτισμένη σε χρώματα και σχέδια. Η βάση της όμως παραμένει η ίδια για όλες τις ηλικίες και όλες τις εποχές.Τα μέρη της έχουν ως εξής:

  • ΦΟΥΣΤΑ : Βαμβακερή το καλοκαίρι και μάλλινη ΤΣΙΟΥΚΝΑ το χειμώνα. Φαρδιά με πολλές πιέτες και «γαρμπαλά» στον ποδόγυρο. Σχέδια όπως το «μόρλου», το «μπιλμπιλ καφέ» και το «μπαντεμλίθκο» από τα πιο συνηθισμένα που ύφαιναν στην περιοχή. Κόκκινες, μπλε αλλά και άσπρες για το καλοκαίρι, με χειροποίητα κεντημένα σχέδια στον ποδόγυρο. Κάτω από τη φούστα φορούσαν μια άλλη, πιο απλή, συνήθως ανοιχτόχρωμη φούστα που την έλεγαν «ΑΛΤ ΦΟΥΣΤΑΣΙ». Αυτή η φούστα ήταν για τα χωράφια, αφού όταν έφταναν εκεί για δουλειά έβγαζαν την από πάνω και έμεναν μόνο με αυτή.
  • Το ΓΚΙΟΛΜΕΚ το φορούσαν και οι γυναίκες. Ήταν μέχρι τη μέση και πάντα είχε  τελείωμα «τσιμπίκ»,στενή δαντέλα δηλαδή, να στολίζει τα άκρα.
  • ΓΕΛΕΚ : Αμάνικο γιλέκο στο ίδιο πανί με την φούστα και στολισμένο με σιρίτια και δαντέλα στο γιακά..
  • Tο χειμώνα πάνω από το «γελέκ» φορούσαν και το «ΖΙΜΠΟΥΝ» το οποίο ήταν πάντα στο ίδιο πανί με τη φούστα.
  • Στα πολλά τα κρύα φορούσαν και το «ΚΙΟΥΡΚ» το μαύρο γούνινο πανοφώρι δηλαδή.
  • Στα πόδια το καλοκαίρι φορούσαν άσπρες πλεκτές κάλτσες και τα «ΓΚΑΛΕΤΣΙΑ», ξύλινα τσόκαρα δηλαδή. Το χειμώνα οι κάλτσες (τσουράπια) ήταν μάλλινες και είχαν για παπούτσια τα δερμάτινα δετά της εποχής…
  • ΤΣΕΜΠΕΡ: Έτσι έλεγαν το απλό μαντήλι που είχαν δεμένο στο κεφάλι σε λευκό χρώμα το καλοκαίρι και πιο σκούρο το χειμώνα.
  • ΤΙΡΕΛΙ ΠΕΣΚΙΡ: Ήταν η μάλλινη υφαντή ποδιά που ήταν για όλη τη μέρα στη δουλειά. Είχε όμως διάφορα κεντημένα σχέδια στον ποδόγυρο και είχε τα χρώματα της φούστας.

ΓΙΟΡΤΙΝΗ

Όπως είναι λογικό η γιορτινή φορεσιά σαφώς και ήταν καλύτερης ποιότητας από την καθημερινή. Συναντάμε λοιπόν,  στους ποδόγυρους από τις φούστες, βελούδινες ή μεταξωτές μαύρες φάσες, με δύσκολα χειροποίητα κεντήματα ή κεντήματα στο «τακόρ», τη μηχανή της εποχής που κεντούσε. Στα «γελέκια» και στα «ζιπούνια» έχουμε βελούδινες ή σατέν λεπτομέρειες στο γιακά και στα μανίκια. Η δαντέλα στα πουκάμισα είναι πολύχρωμη και φορτωμένη με πούλιες. Στο στήθος συναντάμε και την τεχνική της «σφηκοφωλιάς».

  • Το «ΓΚΙΡΕΠ» αντικαθιστά το τσεμπέρι στο κεφάλι και είναι στολισμένο με δαντέλα φτιαγμένη από φουρκέτα.
  • Το ΣΙΑΛ ΠΕΣΚΙΡ αντικαθιστά το «τιρελί πεσκίρ», που είναι μια ποδιά με «κουλέδες» στον ποδόγυρο, φτιαγμένη από αγοραστό ύφασμα, που την εποχή εκείνη ήταν ακριβότερο. Τα νυφικά ήταν φτιαγμένα από αγοραστό ύφασμα σε χρώμα λευκό, σιέλ ή ροδακινί.

Το νυφικό είχε περίτεχνο κεφαλοδέσιμο με χάντρινη κορώνα και το πέπλο που το έλεγαν «ΝΤΟΥΒΑΚ». Στόλισμα είχαν επίσης τις «ντούμπλες» και τα «μποντζίκια».