Οι χοροί

katas

 

 

 

 

 

(Η καταγραφή έχει γίνει από τον Άγγελο Νικολαΐδη)

Ενώ σε όλες τις περιοχές του Βόρειου Έβρου, ακόμα από τη δεκαετία του 50 και του 60, ερευνητές και λαογράφοι όπως ο Σίμωνας Καράς ή η Δόμνα Σαμίου, κατέγραψαν πλήθος εθίμων και τραγουδιών, η εθνοτική ομάδα των Γκαγκαβούζηδων δεν είχε την τύχη να ασχοληθεί κανείς με αυτήν. Τη δεκαετία του 80 μόλις έγινε κάποια μικρή προσπάθεια μέσω κάποιων συλλόγων της περιοχής, ενώ μόλις στα τέλη της δεκαετίας του 90 ξεκίνησε μια πιο συστηματική δουλειά, πάντα όμως μέσα στα πλαίσια ιδιωτικών ερασιτεχνικών προσπαθειών.

Στην Οινόη, ο χοροδιδάσκαλος Άγγελος Νικολαΐδης, με αφορμή τη συμμετοχή του σε δράσεις ομάδων και συλλόγων της Θεσσαλονίκης, έκανε μια πρώτη σημαντική προσπάθεια για την καταγραφή της παράδοσης των Γκαγκαβούζηδων, που αργότερα είχε την τιμή να παρουσιάσει και σε σεμινάρια στη Ελλάδα και το εξωτερικό.

Πάνω στις πηγές που κατάφερε έστω και σχετικά αργά να βρει και με την κάθε δυνατή διασταύρωση και τεκμηρίωση της αυθεντικότητας των δεδομένων που συνέλεξε, σας παραθέτουμε σύντομα, ένα τμήμα της έρευνάς του που αφορά κυρίως την χορευτική μας παράδοση.

Καταγράφηκαν λοιπόν στοιχεία που αφορούν την μουσικοχορευτική παράδοση των Γκαγκαβούζηδων – κατοίκων και αξιολογήθηκαν πάντα σε σχέση με την γενικότερη παράδοση, τα ήθη και τα έθιμα της ευρύτερης περιοχής του Β. Έβρου .

Η έρευνα αυτή δεν είναι απολύτως επαγγελματική (θα γίνει επιστημονική τεκμηρίωση σε μελλοντική έκδοση), αλλά μια προσπάθεια συλλογής των στοιχείων αυτών με ερασιτεχνικά μέσα, με μόνο στόχο την διάσωσή τους. Σημαντικό σημείο της καταγραφής αυτής είναι πως βρέθηκαν άνθρωποι , που έζησαν και βίωσαν αρκετά και είναι γνώστες της παράδοσης τους και έτσι μπορούμε να εκθέσουμε σήμερα τις πληροφορίες αυτές που μας δόθηκαν. Αυτός που είναι άλλωστε και ο σκοπος του παίρνω και δίνω, του παραδίνω!

Ξεκινώντας, με το χορευτικό κομμάτι της έρευνας αυτής, έχουμε να παρατηρήσουμε αρχικά, πως δεν υπήρχαν ονομασίες χορών. Υπήρχαν αντ’ αυτών, τίτλοι τραγουδιών και μουσικοί σκοποί (χαβάδες) που κατά την απόδοση ή εκτέλεσή τους είχαν συγκεκριμένα βήματα. Για να μπορέσει να γίνει όμως κατανοητό, ο χορός που θα περιγραφεί,  θα ταυτιστεί με άλλους σκοπούς, χαβάδες ή ονομασίες χορών, γνωστά στους περισσοτέρους.

Πριν όμως από αυτό, να σημειωθούν κάποιες ακόμα γενικές παρατηρήσεις. Στους χορούς στην πλατεία, σε μεγάλες γιορτές αλλά και στους γάμους συμμετείχαν άνδρες και γυναίκες. Στους χορούς των μαχαλάδων μόνο γυναίκες και στους χορούς στα καφενεία μόνο οι άνδρες.

Οι χοροί της πρώτης κατηγορίας ( στην πλατεία ) ήταν συνήθως κυκλικοί πάντα σε ανοικτό κύκλο με τους άντρες να προπορεύονται των γυναικών. Υπήρχε πάντα μια ιεραρχία στο χορό, σεβαστή από όλους και αφορούσε κυρίως ηλικιακά κριτήρια. Στα καφενεία οι χοροί ήταν κυρίως αντικριστοί λόγω περιορισμένου χώρου και σχεδόν πάντα με συνοδεία οργάνου. Γκάιντα, καβάλι ή φλογέρα ήταν τα όργανα αυτά. Εκεί συναντούμε και πλήθος επιτραπέζιων σκοπών που τραγουδούσαν οι άντρες. Στους μαχαλάδες τέλος, οι χοροί ήταν σχεδόν πάντα κυκλικοί σε ανοιχτό αλλά και κλειστό κύκλο, και σχεδόν πάντα μόνο με τραγούδι χωρίς συνοδεία οργάνων. Είχαμε και εκεί πληθώρα επιτραπέζιων τραγουδιών που αφορούσαν σε ιστορικά, κοινωνικά γεγονότα αλλά και στον έρωτα και στους μύθους.

Στους γάμους, (ο γάμος ως μέρος του «κύκλου της ζωής»), είχαμε και τραγούδια που τον αφορούσαν αλλά και συγκεκριμένους βηματισμούς. Έτσι σε όλα τα γεγονότα του «κύκλου της ζωής» φθάνοντας μέχρι το θάνατο και τα μοιρολόγια, είχαμε τα τραγούδια που αφορούσαν το κάθε γεγονός από αυτά. Το ίδιο γινόταν και στον «κύκλο του χρόνου». Τραγούδια του δωδεκαημέρου, αποκριάτικα, του Πάσχα κτλ.

Ας τολμήσουμε λοιπόν μια ομαδοποίηση των χορών αυτών σε κατηγορίες και ας προσπαθήσουμε να τους ταυτίσουμε με τους υπόλοιπους χορούς της ευρύτερης περιοχής της Θράκης.

Α) Κυκλικοί Χοροί.

Χαβάς “Ομουσλάμα”
Είναι ο γνωστός ρυθμός Ζωναράδικος που χορεύεται με 12 βήματα. Ομουσλαμά τον έλεγαν όταν χόρευαν οι άντρες μαζί με τις γυναίκες γιατί η λαβή των χεριών τους ήταν από τους ώμους ( Τ ). Συνήθως τον χόρευαν έτσι όταν υπήρχε συνοδεία οργάνου ή ορχήστρας και τα μουσικά κομμάτια ήταν οργανικά (χωρίς τραγούδι, μόνο μουσική). Η λαβή όμως αυτή δεν ίσχυε για τις γυναίκες. Αυτές είχαν τα χέρια στην κανονική θέση ( W ) με ιδιαίτερο όμως κινητικό μοτίβο.

Χαβάς “Κουσιακλαμά”
Είναι ο ίδιος ρυθμός , αλλά η λαβή των χεριών είναι για άνδρες και γυναίκες από τα ζωνάρια ( Χ ). Στον κουσιακλαμά έχουμε και τραγούδι αλλά και κάποιο συνοδευτικό όργανο συνήθως την φλογέρα. Τα βήματα και εδώ είναι ίδια με το 12άρι ζωναράδικο και όχι με το 6άρι.

“Ίσιος”
Θυμίζει τον « Ζωναράδικο Ντούσκο» τόσο στην κίνηση όσο και στις μελωδίες. Δεν ήταν επικρατούσα η ονομασία αυτή. Όταν χόρευαν «ίσια», είχαν μόνο τραγούδι (και χρησιμοποιούσαν την ονομασία του τραγουδιού ) και καθόλου συνοδεία οργάνων. «Ίσια» οι άντρες χόρευαν σπάνια εκτός αν τραγουδούσαν οι ίδιοι. Η λαβή στα χέρια ήταν πάντα στην κλασσική στάση ( W ).

(Ομουσλαμά χόρευαν στην πλατεία και στους γάμους. Κουσιακλαμά σε μικρότερους χώρους, και «Ισια» στους μαχαλάδες. Πολλά είναι τα τραγούδια που έχουν καταγραφεί για τους χορούς αυτούς που συνήθως είχαν σαν βάση κάποιο κύριο όνομα. «Μαρή Τοντώρω »«Γιαννούλκω» «Ντίμτσιος» «Στάνω Μαρή» «Αναστάσης» κτλ.).

“Κασαπιά”
Πολλές φορές με τη λαβή του ομουσλαμά χόρευαν 6άρι ζωναράδικο που το ονόμαζαν «Κασαπιά» .Εδώ και οι γυναίκες μπορούσαν να έχουν τα χέρια στους ώμους όπως και οι άντρες. Ο βηματισμός στο 6αρι αυτό είναι σαν της «Χασαπιάς».

“Κοσευτός”
Η ονομασία είναι νεότερη και δεν ανήκει σε μας .Χρησιμοποιήτε όμως για να αποδώσει τον βηματισμό του τραγουδιού «Ντόϊνιλερ». Είναι και αυτός ρυθμός Ζωναράδικος, πιο γρήγορος με την λαβή των χεριών στις θέσεις ( V – W ) εναλλάξ , και με κίνηση. Ο χορός είναι γνωστός στην υπόλοιπη Θράκη ως «Γαϊτάνι ή Κουσευτός».Η διαφόρα είναι οτι στον Κουσευτό έχουμε 12 πατήματα ενώ στο Ντόινιλερ έχουμε 10.

“Ντάχτιλι”
Και αυτή η ονομασία είναι ξένη για μας . Είναι ο γνωστός ζερβόδεξος χορός σε ρυθμό αργού ζωναράδικου με πιο γνωστά τραγούδια στην Οινόη το «Μαρή Φίντω» και το «Μπίντιμ καρά μπεγκιρέ».

“Μενέξε – κύριο όνομα”
Ονομασία τραγουδιού για το χορό του οποίου τα βήματα παραπέμπουν στη «Μιλήσω» της Β.Θράκης. «Μενεξέ μπουλντούμ ντερέντε- βρήκα τη Μενεξία στο ρέμα » .Ο ρυθμός είναι αυτός του συγκαθιστού ( Β.Θράκης). Τα χέρια εδώ έχουν μια ιδιαίτερη κίνηση.

“Ουτσιούρτ Γιώργη”
Τραγούδι των ημερών του Πάσχα. Στην αρχή με το τραγούδι αυτό κουνούσαν τα παιδιά στις κούνιες που έκαναν στις εξοχές. Μόλις τελείωνε ο σκοπός κατέβαινε το παιδί και ανέβαινε άλλο και ξανάρχιζαν να το τραγουδούν. Και μετά ξανά και ξανά απ’ την αρχή ώσπου να κουνηθούν όλα τα παιδιά . Σαν χορός έχει το βηματισμό του χορού «Δεντρίτσι» σε ρυθμό και αυτός συγκαθιστού Β.Θράκης.

“Συρτός”
Οι Γκαγκαβούζηδες είχαν φυσικά τους απλούς συρτούς χορούς ( Συρτός Αν.Θράκης) , που κυρίως τους χόρευαν για ξεκούραση ανάμεσα σε άλλους πιο γρήγορους χορούς. Γνωστό τραγούδι είναι το «Αξιαμντά ιπλίκ ισλέρ-χθες δούλευα το μετάξι».

“Συρτός Συγκαθιστός”
Η ονομασία είναι νεότερη για μας για να κωδικοποιήσει το βηματισμό σε σειρά τραγουδιών της περιοχής όπως το «Μαρή Κέρω μ» , και ο «Σερσελής». Να σημειώσω πως υπάρχουν τραγούδια που γίνονται προσπάθειες να θυμηθούν οι κυρίες όλα τα στοιχάκια , αλλά δεν είναι ακόμα αξιόλογες.

“Μπαϊντούσκα”
Σε κλειστό κύκλο όταν τραγουδούσαν την «Μπουνάρτζια» χόρευαν οι γυναίκες την μπαϊντουσκα , αλλά σε ανοιχτό κύκλο και χωρίς τραγούδι όταν υπήρχαν όργανα. Η λαβή των χεριών ήταν σχεδόν πάντα κάτω ( V ) και δεν τα κουνούσαν ποτέ. Τα βήματα στο τραγούδι αυτό έρχονται ακριβώς στη μελωδία του, πράγμα δύσκολο για τις μελωδίες των άλλων περιοχών.

“Κνα”
Στις μέρες πριν το Γάμο, οι γυναίκες έπιαναν προζύμια και έκαναν τις «κουλίκες» και το «κορκού κουλιί » . Έκαναν όμως και το έθιμο του Κνα. .Τότε ήταν που χόρευαν το τραγούδι «Κνα γκέτζεσι» . Χορός «Ξεσυρτός» αργός και γρήγορος εναλλαξ. Με αυτόν το ρυθμό χόρευαν τα «κουλίκια».

Β) Ελεύθεροι και Αντικριστοί Χοροί

“ Χαβάς Τεστεμέλ”
Συνήθως οργανικός σκοπός το «τεστεμέλ» δεν είναι άλλο από τον γνωστό αργό «καρσιλαμά» της Αν.Θράκης. Τον χόρευαν κυρίως οι άντρες στα καφενεία με τη συνοδεία γκάιντας ή φλογέρας. Οι γυναίκες όταν το χόρευαν είχαν σχεδόν πάντα τα μάτια χαμηλωμένα… Τραγούδι που τραγουδούσαν χωρίς όργανα ήταν το «Καϊνανα γκελινί».

“Καρςλαμά”
Οχι Καρσιλαμά αλλα καρσλαμά , αντικριστό δηλαδή χορό , έλεγαν τον γρήγορο ελεύθερο συγκαθιστό χορό ( γνωστό ως Κατσιβέλικο Β.Θράκης ) . Τον χόρευαν πολύ στους γάμους κυρίως στο δρόμο, στις πομπές ,αλλά και σε μικρούς κλειστούς χώρους. Οι «καρσλαμάδες» αυτοί ήταν πάντα με τη συνοδεία οργάνων.

“ Σουζμέ η Χαβάς Τοπάλ”
Σκοπός «πατητός ή κουτσός» . Μέσα σε ένα σινί η μια τάψα , ο γαμπρός ή η νύφη πριν φύγουν για την εκκλησία χόρευαν έναν γρήγορο ρυθμικό οργανικό σκοπό που τον έλεγαν «Τοπάλ» , κουτσό δηλαδή με το ένα πόδι στη μέση του ταψιού να το «πατάει» και το άλλο στο τοίχωμά του. Ήταν ο αποχαιρετιστήριος χορός των μελλονύμφων. Βέβαια αργότερα ο χορός βγήκε και στο χοροστάσι, ξεπερνώντας το τυπικό του εθίμου. Στην περιοχή με τη μελωδία του σκοπού αυτού έχουμε τον Κουτσο Βύσσας και τον μιμιτικό σκοπό Λαϊσιο.

“Συγκαθιστός”
Είναι ο ίδιος σκοπός με αυτόν της Β.Θράκης ή γνωστός στον Έβρο ως «μαντηλάτος» . Και αυτός χορός αρχικά μόνο κλειστών χώρων αλλά και χορός στις γαμήλιες πομπές την νεώτερη περίοδο.

Γ) Ειδικοί ή τελετουργικοί

“Της Καμήλας”
Χορός της Καμήλας σε ρυθμό Μπαϊντούσκα. Ουσιαστικά η μελωδία του «Ντεβέντε γκέλντι- Ήρθε η καμήλα», στο έθιμο της «καμήλας», ανήμερα των Χριστουγέννων, δίνει βηματισμό με εναλλάξ άρσεις, αλλά και χτυπήματα των ποδιών ρυθμικά σε αυτό το δρομικό χορό. Είναι ελεύθερος χορός και χορεύεται μόνο από άντρες , αυτούς δηλαδή που συμμετείχαν στο έθιμο.

“Ντόντολα”
«Ντοντολαντα νε γκελιν μπιρ αστραπα σου βερερ- Ήρθε η “Ντουντουλίτσα” , δώστε νερό με τον μαστραπά» Σε περιόδους αναβροχιάς λοιπόν , έκαναν το έθιμο της «πιρπιρούνας ή πιρπιρίτσας». Ο Ρυθμός του τραγουδιού οδηγούσε σε χορό «αμπντάλ» αλλά σπάνια κατά την διάρκεια της πομπής το χόρευαν και αυτό γιατί ο χορός δεν ήταν ο σκοπός του εθίμου. “Αμπντάλ” χόρευαν οι Άντρες στο καφενείο. Τραγούδι χαρακτηριστικό για το χορό είναι το «Μάγκαλα κιουμούρ κοϊντούμ- Στο μαγκάλι έβαλα κάρβουνα».